Cultuur / marketing · Deel 2 van 2
Harder roepen helpt zelden
Zes stappen voor publieksontwikkeling: van drempel naar een passende aanpak.
13 november 2026 · Roy de Letter

Stel: bij een middelgroot theater is het aandeel bezoekers onder de dertig opnieuw gedaald. In het overleg stelt iemand TikTok voor, iemand anders een samenwerking met een influencer, en binnen tien minuten ligt er een campagneplan.
Ik noem dat de zichtbaarheidsreflex: de aanname dat mensen wegblijven omdat ze niet weten dat er iets te beleven valt. Soms klopt die aanname. Vaak blijven mensen om een andere reden weg. Een zeventienjarige kent het theater, maar ziet op de seizoensfoto alleen spelers van de leeftijd van haar ouders. Een student weet van de voorstelling, maar houdt na de huur veertig euro over voor de rest van de maand. Een twintiger wil wel, maar vindt in zijn vriendengroep niemand die meegaat. Een campagne alleen neemt die drempels niet weg.
In deze blog orden ik publieksontwikkeling in zes stappen: inzicht, keuze, drempelanalyse, interventie, meten en sturen. Het is een praktische werkwijze, geen afzonderlijk gevalideerd onderzoeksmodel. De situaties en beleidsdoelen zijn denkvoorbeelden; de genoemde organisaties zijn praktijkvoorbeelden met bronverwijzing.
Stap 1. Inzicht: wie komt er nu?
Begin met een nulmeting van het huidige publiek en van de wijken eromheen: ticketdata op postcode, wijkcijfers en het Culturele Doelgroepenmodel. Stel dat een Amsterdams theater die postcodes naast de stadsdelen legt en ziet dat 3% van het publiek uit Zuidoost komt. Daarmee weet het team wie er ontbreekt. Wie daarna vijf buurtbewoners spreekt in het wijkcentrum, hoort redenen die in geen spreadsheet staan.
Stap 2. Keuze: voor wie doen we extra moeite?
Een team kan niet alle groepen tegelijk extra aandacht geven. Een museum dat in één plan jongeren, gezinnen, nieuwe Nederlanders, senioren en toeristen wil bereiken, verdeelt het budget in vijf te dunne plakken. Kies twee tot vier groepen per beleidsperiode, en schrijf erbij wie er buiten valt. Het museum uit het voorbeeld kiest gezinnen en jongeren, en legt vast dat toeristen de komende vier jaar geen eigen campagne krijgen.
Stap 3. Drempelanalyse: wat houdt hen tegen?
Per gekozen groep zoekt het team de drempel die de doorslag geeft. Er zijn er grofweg vijf:
| Drempel | Vraag van de bezoeker | Mogelijke aanpak |
|---|---|---|
| Herkenbaarheid | Is dit voor mij bedoeld? | Programmering en makers die aansluiten bij de leefwereld. |
| Prijs | Kan ik dit betalen? | Gezinskaart, Stadspas, kindertarief. |
| Sociale omgeving | Met wie ga ik en voel ik mij er thuis? | Uitnodigen via een vertrouwde persoon, sportclub of buurthuis. |
| Gemak | Past dit in mijn leven? | Passend tijdstip, geschikte duur of kinderopvang. |
| Zichtbaarheid | Weet ik dat dit bestaat? | Campagne, buurtapp of huis-aan-huisblad. |
Bij zichtbaarheid ligt een campagne voor de hand. Ook bij andere drempels kan communicatie helpen, bijvoorbeeld om een aangepast tarief bekend te maken. Maar een campagne maakt een onbetaalbaar kaartje niet goedkoper en verschuift geen aanvangstijd.
Stap 4. Interventie: het gereedschap dat bij de drempel past
Als de drempel bekend is, kan het team een passende aanpak kiezen. Drie voorbeelden uit de praktijk:
- Het Nationale Theater laat via de WijkJury Den Haag wijkbewoners met verschillende achtergronden voorstellingen bezoeken en hun oordeel vormen. Dat is een concrete manier om bewoners bij theater te betrekken.
- Theater Rotterdam kiest voor een diverse makerscommunity. Mijn interpretatie: een meerstemmig aanbod kan meer aanknopingspunten voor herkenning bieden. Daarmee is nog niet aangetoond hoeveel nieuw publiek die keuze oplevert.
- De Art Gallery of Ontario in Toronto maakte in 2019 de toegang gratis voor iedereen tot en met 25 jaar en voerde een jaarpas van 35 Canadese dollar in. Zes maanden later had het museum bijna 104.000 pashouders, van wie ongeveer 70% jongeren. Het ging om 103.955 pashouders, onder wie 72.940 van 14 tot en met 25 jaar, volgens het persbericht van 26 november 2019. Dat zijn aanmeldingen, geen bewijs dat prijsverlaging op zichzelf het bezoek veroorzaakte.
Een campagne hoort ook in dit rijtje, voor groepen die het aanbod niet kennen.
Stap 5. Meten: wanneer is het gelukt?
Elk doel krijgt een nulmeting, een streefgetal en een meetmoment. In een beleidsplan ziet dat er zo uit:
"In 2026 komt 3% van ons publiek uit stadsdeel Zuidoost. In 2030 willen we dat verhogen naar 7%, gemeten via postcodeanalyse op ticketdata. Halverwege 2028 evalueren we de tussenstand."
Meet ook de tussenstappen: het aantal partners in de wijk, het aantal eerste bezoekers en het deel dat binnen een jaar terugkomt. Stel dat het theater halverwege ziet dat het aantal eerste bezoekers uit Zuidoost verdubbelt, maar dat bijna niemand een tweede keer komt. Dan werkt de werving en hapert de binding, en dat vraagt om een andere oplossing dan meer werving.
Stap 6. Sturen: durven bijstellen
Halverwege de beleidsperiode liggen de cijfers op tafel. Stel dat de gezinskaart goed verkoopt, maar dat de kopers uit dezelfde wijken komen als altijd. Dan is nog niet aangetoond dat de kaart de beoogde gezinnen bereikt; mogelijk spelen ook andere drempels mee, en begint het team opnieuw bij stap 3.
Plan bijvoorbeeld een halfjaarlijks overleg waarin artistieke leiding, zakelijke leiding en marketing per gekozen groep een besluit nemen: doorgaan, bijstellen of stoppen.
Een cyclus die doorloopt
De uitkomst van stap 6 is de nulmeting van de volgende ronde. Een team lost praktische drempels sneller op: een aanvangstijd verschuiven kan volgend seizoen al. Herkenning vraagt jaren, omdat een theater een ensemble of makersnetwerk over meerdere seizoenen opbouwt.
Het model vraagt ook iets van de organisatie. Als de programmering voor volgend seizoen al rond is wanneer marketing de drempelanalyse presenteert, kan niemand de aanvangstijd of de prijs nog aanpassen. Marketing hoort daarom aan tafel te zitten wanneer de programmeur het seizoen samenstelt.
Zelf aan de slag: de drempelscan
Vul per gekozen doelgroep de zes onderdelen in en toets de aannames bij mensen uit die doelgroep.
- Doelgroep: voor wie is de aanpak bedoeld?
- Nulmeting: wat is het huidige bereik?
- Belangrijkste drempel: wat is onderzocht en wat is nog een aanname?
- Interventie: wat verandert er concreet?
- Streefgetal: welke verandering telt als resultaat?
- Meetmoment: wanneer wordt besloten hoe het verdergaat?
Leg daarna elk campagnevoorstel langs vijf vragen:
- Voor welke gekozen doelgroep is deze campagne bedoeld?
- Weet die groep dat we bestaan, en hoe weten we dat?
- Als ze ons kennen: welke andere drempel houdt hen tegen?
- Wat veranderen we naast de campagne aan programma, prijs of tijdstip?
- Welk cijfer laat over zes maanden zien of het werkte?
Komt het team bij vraag 2 uit op “ja, ze kennen ons”, onderzoek dan welke andere drempel meespeelt. Laat die uitkomst bepalen wat er aan het aanbod verandert en welke communicatie daarbij helpt.